ปลาปลอมแห่งท้องทะเล

[ที่มาภาพ http://www.fakeplasticfish.com/]

1.
กลางเดือนมิถุนายน 2550 ระหว่างที่เบธ เทอรี่ (Beth Terry) กำลังพักฟื้นร่างกาย
ภายหลังการผ่าตัดมดลูก เธอได้ฟังบทสัมภาษณ์ของโคลิน บีแวน (Colin Beavan)
เกี่ยวกับความตั้งใจอันแน่วแน่ของเขา ภรรยา และลูกสาว พ่วงด้วยสุนัขอีก 1 ตัว
ที่จะดำเนินโครงการทดลองส่วนบุคคล “เป็นอยู่โดยไร้ผลกระทบ”
หรือ The No Impact Experiment
เรื่องราวดังกล่าวจุดประกายความสนใจจนเบธต้องเข้าไปเยี่ยมบล็อกของโคลิน

เธอค่อยๆ อ่านและตามลิงค์เชื่อมต่อไปยังหน้าโน้นหน้านี้ กระทั่งเจอเข้ากับ
…บล็อกของสาวชาวแวนคูเวอร์ที่พยายามจะลดรอยตีนฝากโลกของตนเอง
ด้วยโปรเจ็ค “ชีวิตปราศจากพลาสติก” เป็นเวลาหนึ่งปีเต็ม
…ภาพถ่ายซากนกอัลบาทรอสที่ภายในท้องเต็มไปด้วยเศษพลาสติก!

[ที่มาภาพ http://www.fakeplasticfish.com/2007/06/test-post.html]

…และประสบการณ์ของกัปตันชาร์ลส์ มัวร์ (Charles Moore) ที่ต้องเผชิญหน้ากับ
“มหาสมุทรพลาสติก” ในช่วงต้นเดือนสิงหาคม 2540 บนเส้นทางการแล่นเรือ
จากฮาวายมุ่งหน้าสู่เซาท์เทิร์นแคลิฟอร์เนีย

ใบตอง-แก้วน้ำ-ปุ๋ยหมัก-แปลงผัก-จักรยาน…ที่บ้านวังน้ำขาว

หากสงสัยว่าใบตอง แก้วน้ำ ปุ๋ยหมัก แปลงผัก จักรยาน
สัมพันธ์กันอย่างไร และเกี่ยวอะไรกับชุมชนต้นแบบ
…ต้องตามไปค้นคำตอบที่โรงเรียนบ้านวังน้ำขาว

โรงเรียนเล็กๆ ที่ชื่อ “บ้านวังน้ำขาว” ตั้งอยู่ในต.เขาชนกัน อ.แม่วงก์ จ.นครสวรรค์
เปิดสอนตั้งแต่ชั้นอนุบาลถึงประถมศึกษาปีที่ 6 โดยมีคุณครู 11 คน
ช่วยกันดูแลอบรมนักเรียนวัยซนทั้งหมด 214 ชีวิต

ทีมงานนิตยสารพลัง+งาน เดินทางถึงโรงเรียนบ้านวังน้ำขาวในช่วงเวลาใกล้ 11 โมง
ครูปรีชา กัลพัตร์ รักษาการผู้อำนวยการ กับ “ครูจี๊ด” นวกมล กัลพัตร์ มารอต้อนรับอยู่แล้ว
และบทสนทนาก็เริ่มต้นขึ้นอย่างง่ายๆ ที่โรงอาหารท่ามกลางบรรยากาศของสายลมโชย

เมื่อขี้ควายจางกลิ่นที่บ้านหนองบาท้าว (5)

ประคองให้ยั่งยืน…มิใช่ง่าย

เป็นเจตนาดีที่โรงเรียนหนองบาท้าวยังตั้งใจจะดำเนินโครงการขี้ควายช่วยพิทักษ์สิ่งแวดล้อมอย่างต่อเนื่อง แต่หากเปรียบเทียบสิ่งเคยที่เกิดขึ้นในยุครุ่งเรืองกับที่กำลังเป็นอยู่ในวันนี้
ย่อมปรากฏความแตกต่างอยู่พอสมควรในระยะเวลาเกือบ 8 ปีที่ผ่านมา

ทั้งการส่งมอบหน้าที่รับผิดชอบโครงการ
จากครูสมานชัย สุวรรณอำไพ มาสู่ครูพูนศักดิ์ เขียวสังข์
ปริมาณขี้ควายบนถนนที่ลดจำนวนลง
ความชำรุดทรุดโทรมของเครื่องมือเครื่องไม้ที่ใช้งานมาหลายปี
งบประมาณที่ร่อยหรอ การขายปุ๋ยที่ไม่สร้างรายได้มากเท่าเดิม

ความเปลี่ยนแปลงของปัจจัยภายในและภายนอกเหล่านี้
ส่งผลให้โครงการที่เคยขึ้นสู่จุดสูงสุดต้องเจอกับเส้นทางที่ขรุขระกว่าเคย
ซึ่งหากไม่พยายามปรับตัวให้สอดคล้องกับสถานการณ์ที่แปรผันไป
การประคับประคองธนาคารขี้ควายแบบเดิมๆ ให้คงความเข้มแข็ง เข้มข้น
และอยู่รอดอย่างยั่งยืนในวันเวลาใหม่ จึงเป็นเรื่องที่แทบจะเป็นไปไม่ได้

เมื่อขี้ควายจางกลิ่นที่บ้านหนองบาท้าว (4)

สิ่งที่เห็นและเป็นอยู่

หลังเสร็จสิ้นการพูดคุย ครูพูนศักดิ์เดินนำไปยังธนาคารขี้ควาย
กลุ่มเด็กชายเกือบ 10 คนกำลังกุลีกุจอจัดเตรียมอุปกรณ์สาธิตการเก็บขี้ควาย
และการทำปุ๋ยอัดเม็ดฉบับย่อ เพื่อให้ได้เห็นกระบวนการทั้งหมดในเวลาอันรวบรัด

จักรยาน 4 คันที่เก่าไปตามสภาพการใช้งานถูกเข็นออกมาจอดรอ
เมื่อติดตั้งโครงเหล็กกับถังพลาสติกเก็บขี้ควายลงบนท้ายของพาหนะสองล้อแต่ละคันเรียบร้อย
นักเรียน 4 คนก็ปั่นจักรยานมุ่งหน้าไปยังคอกควายที่อยู่ไม่ไกลจากโรงเรียน
ตักขี้ควายบางส่วนใส่ถังพลาสติก และพากันปั่นต่อไปเก็บขี้ควายบนถนนอีกกอง
พอเต็มพิกัดความจุของถังพลาสติกก็ได้เวลากลับมารวมตัวที่โรงเรียน

เมื่อขี้ควายจางกลิ่นที่บ้านหนองบาท้าว (3)

ผลลัพธ์เกินเป้าหมาย

ปี 2544 โครงการขี้ควายช่วยพิทักษ์สิ่งแวดล้อมทำให้โรงเรียนเล็กๆ ในดินแดนห่างไกลแห่งนี้ได้รับคัดเลือกให้เป็นโรงเรียนที่มีผลงานความคิดสร้างสรรค์ดีเด่น
ในโครงการโรงเรียนสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อมดีเด่นเฉลิมพระเกียรติ
ซึ่งจัดขึ้นโดยกลุ่มบริษัทฮอนด้าประเทศไทย

เพียงข้ามปีโรงเรียนบ้านหนองบาท้าวก็โด่งดังถึงขีดสุด
สื่อมวลชนทุกแขนงพร้อมใจกันนำเสนอเรื่องราวของพวกเขา
บางส่วนที่เคยกล่าวถึงผ่านหน้าหนังสือพิมพ์และนิตยสารยังปรากฏหลักฐานให้ได้เห็นในวันที่ไปเยือน แม้กาลเวลาจะฝากร่องรอยไว้กับสีของกระดาษ
แต่ทุกแผ่นถูกเก็บรักษาอย่างดีในกรอบกระจก…เป็นความภูมิใจที่ทุกคนอยากจดจำให้นาน…

เมื่อขี้ควายจางกลิ่นที่บ้านหนองบาท้าว (2)

ใบไม้ร่วง + ขี้ควายเหม็นๆ = …

ครูพูนศักดิ์ เขียวสังข์ ซึ่งเข้ามารับช่วงงานต่อจากครูสมานชัย
เล่าย้อนถึงที่มาของการปั่นจักรยานเก็บขี้ควายว่า
“โรงเรียนมีต้นไม้เยอะ แต่เดิมใบไม้ที่ร่วงเนี่ย จะเก็บรวบรวมแล้วเผา
อากาศก็ไม่ค่อยดี เป็นมลพิษ” นั่นคือปัญหาแรกที่เกิดขึ้นภายในโรงเรียน

ขณะเดียวกัน ฝูงควายหลายร้อยตัวที่ชาวบ้านเลี้ยงไว้ก็สร้างปัญหาเหม็นๆ
และทำให้ถนนหนทางสกปรก เพราะพวกมันขี้เลอะเทอะไปทั่ว
“สภาพไม่น่าดูเท่าไหร่ ไก่มาคุ้ยเขี่ย หน้าฝนนี่ยิ่งแย่กันไปใหญ่” ครูพูนศักดิ์กล่าว

เมื่อสองปัญหามาเจอกัน ทางออกสุดเจ๋งที่ครูสมานชัยคิดได้ก็คือ…
เอาทั้งใบไม้ไร้ค่าและขี้ควายที่ไม่มีใครต้องการมาหมักรวมกันเป็น “ปุ๋ยหมักใบไม้ขี้ควาย”
โดยแต่ละวันจะมีกลุ่มนักเรียนผลัดเปลี่ยนกันปั่นจักรยานไปเก็บขี้ควายในหมู่บ้าน
เจอขี้ควายตรงไหนก็โกยใส่ถังพลาสติกท้ายรถจักรยานกลับมากองไว้ที่ธนาคารขี้ควาย
ส่วนเศษใบไม้ก็รวบรวมมาไว้ในคอกเก็บใบไม้

เมื่อขี้ควายจางกลิ่นที่บ้านหนองบาท้าว (1)

“นักเรียนปั่นจักรยานเก็บขี้ควายมาทำปุ๋ยหมัก”
เพราะกิจกรรมสร้างสรรค์เช่นนี้เหมาะอย่างยิ่งสำหรับการเป็นต้นแบบ
ทีมงานนิตยสารพลัง+งานจึงต้องดั้นด้นตามไปสูดกลิ่นขี้ควายถึงโรงเรียนบ้านหนองบาท้าว
เพียงเลี้ยวเข้าประตูโรงเรียน เห็นป้าย “ยินดีต้อนรับสู่กลิ่นไอขี้ควายที่อบอุ่น”
…ก็รู้แน่ว่ามาไม่ผิดที่

สันป่ายางวิทยาคม…มีดีมากกว่าพลังปิ่นโต (5)

ต้นตำรับพอเพียงและพึ่งพา (ตนเอง)

การใช้โทรศัพท์มือถือของนักเรียนอาจจะเป็นเรื่องปกติของโรงเรียนอื่นๆ
แต่ไม่ใช่สำหรับสันป่ายางวิทยาคมอย่างแน่นอน
เพราะที่นี่ไม่อนุญาตให้นักเรียนพกโทรศัพท์มือถือมาโรงเรียน
คณะกรรมการนักเรียนจะทำหน้าที่ตรวจสอบและคุมเข้มในเรื่องนี้

สันป่ายางวิทยาคม…มีดีมากกว่าพลังปิ่นโต (4)

เรียนให้รู้การใช้ชีวิต

เพราะต้องการปลูกฝังทักษะความเป็นผู้นำและการใช้ชีวิตอย่างมีคุณภาพ
โรงเรียนรัฐบาลแห่งนี้จึงไม่ได้สอนโดยมุ่งเน้นแต่วิชาการในตำราเรียน
แต่ครูจะเป็นกำลังหลักในการคัดเลือกโครงการที่สอดคล้องกับแนวคิดของโรงเรียน
และมอบโอกาสแห่งการเรียนรู้นอกห้องเรียนนั้นให้นักเรียนได้เลือกทำกิจกรรมตามความถนัดหรือความสนใจ

มยุรี ด้วงศรี ครูชำนาญการพิเศษ เปิดเผยว่า “เด็กที่นี่เรียนไม่เก่งหรอก
ไม่เคยได้เรียนพิเศษ เพราะเสาร์อาทิตย์ต้องช่วยพ่อแม่ทำงาน
แต่เข้ามหาวิทยาลัยได้เกือบ 100 เปอร์เซ็นต์ เพราะเด็กแต่ละคนจะรวบรวมผลงาน
การทำกิจกรรมเก็บไว้และส่งแนบไปพร้อมกับการสมัครเรียนต่อในระดับอุดมศึกษา”

สันป่ายางวิทยาคม…มีดีมากกว่าพลังปิ่นโต (3)

เก่าแลกใหม่…ใช้คุ้มค่า

ก่อนที่จะเอาจริงเอาจังกับการหิ้วปิ่นโต
ในปี 2545 สันป่ายางวิทยาคมเป็น 1 ใน 28 โรงเรียนนำร่องที่ได้รับเลือก
ให้เข้าร่วมโครงการการใช้เทคโนโลยีสะอาดเพื่อลดการใช้ทรัพยากรในโรงเรียน
โดยมีสถาบันสิ่งแวดล้อมไทยเป็นพี่เลี้ยงที่คอยให้คำแนะนำ

เรื่องสำคัญที่ต้องหันมาใส่ใจประกอบด้วย การใช้ไฟฟ้า การใช้น้ำ
การใช้กระดาษ และการจัดการขยะ
ซึ่งครูนภาพรเล่าให้ฟังว่า เราไม่มีภาระเรื่องค่าน้ำประปาเพราะใช้น้ำจากบึงหลังโรงเรียน
ส่วนเรื่องอื่นๆ เราก็ปฏิบัติกันจนค่าใช้จ่ายลดลงอย่างชัดเจน โรงเรียนได้รับประโยชน์มากมาย
ดังนั้นเมื่อสิ้นสุดโครงการในช่วงเวลาประมาณ 1 ปี เราจึงดำเนินการต่อมาเรื่อยๆ จนถึงปัจจุบัน

ตัวอย่างการลงมือลดค่าไฟฟ้า ได้แก่ การเปลี่ยนมาใช้เชือกกระตุกสำหรับเปิด-ปิดไฟฟ้าแสงสว่างในแต่ละจุดแทนที่จะต้องเปิด-ปิดพร้อมกันทีเดียวหลายดวง และการยุบรวมกระติกน้ำร้อนในห้องพักครูให้เหลือเพียงใบเดียว

เช่นเดียวกับการลดใช้กระดาษโดยกำหนดกติกา “สมุดเก่าแลกเล่มใหม่”
รวมทั้งโครงการ “พาฉันกลับบ้าน” ที่สอนนักเรียนให้ใช้กระดาษคุ้มทั้งสองหน้าก่อนแยกขาย